Pismo z Urzędu Miasta Krakowa






Dyskusja w Akademii Pedagogicznej






Nawet cisza przestaje być ciszą

Podatki w państwie pierwszych Piastów

Jan Szczepankiewicz

Już wspólnota plemienna ponosiła pewne koszta związane z obronnością oraz utrzymaniem wewnętrznego ładu i porządku, lecz wszystkie te świadczenia nie miały cech stałości , były jednorazowe , a przy tym zależne od uchwał wiecu. Narzucenie stałej daniny wzięło swój początek dopiero po podbiciu przez plemię najsilniejsze plemion sąsiednich- na drodze ustanowienie na nich tegoż obowiązku . W tym właśnie momencie mamy do czynienia z narodzinami skarbowości państwowej .Dochody te były tezauryzowane i przechowywane celem racjonalnego spożytkowania Dysponował nimi książę. Wcześniej łupy wojenne przeważnie konsumowano od razu.
Na przełomie IX i X wieku pomiędzy demokracją wojenną , a autokracją wczesnofeudalną ,większość dochodów przeznaczano głównie na zwiększenie siły obronnej państwa i administracje. Nowością nie było tu istnienie samych danin, lecz pojawienie się egzekutywy nadającej im cechę świadczeń stałych oraz ustalenie nowych zasad ich zużytkowania.

Świadczenia bowiem uzyskują cechy podatku, jeżeli są: przymusowe ,nie odpłatne, bezzwrotne, materialne i są pobierane przez państwo, lub inny związek publiczny - zasadniczo w celu pokrycia jego wydatków. Ta prawno- ekonomiczna forma wykształciła się w momencie powstania państwa z jego aparatem nie produkcyjnym, a więc nie uczestniczącym w wytwarzaniu dóbr, a partycypującym w podziale produktu dodatkowego.
Spójrzmy zatem na jednostki i formy świadczeń jakie występowały w państwie pierwszych Piastów.

OPOLE - jednostka krewniacza lub terytorialna odziedziczona prawdopodobnie po systemie plemiennym na terytorium Wielkopolski. Podatek ten płaciła cała wspólnota. W państwie piastowskim stała się ona podstawową jednostką skarbową, a także administracyjną i sądową. W Wielkopolsce utrzymała się ona - aż do XIII w. Danina ta ściągana była w naturze.

OSADA - analogiczna jednostka wspólnotowa występująca na terytorium Małopolski i Śląska - później przeniesiona na Mazowsze. Posługi w ramach "osady" miały tu bardziej administracyjny i sądowy charakter - mniej skarbowy.

STAN ( inaczej gościtwa) - forma świadczenia publicznego polegająca na obowiązkowym goszczeniu księcia , a także innych jego wysokich urzędników podczas ich podróży po kraju. Świadczenia regulowano w naturze. Głównie były to - pożywienie i pasza.

STRÓŻA - pierwotnie była świadczeniem osobistym, z biegiem czasu zamieniono ją na daninę zbożową na potrzeby pełniącej straż załogi grodu.

POSŁUGI KOMUNIKACYJNE - oddawane były w formie: podwod, przewoz , powóz itp. - na rzecz księcia i jego urzędników. Zwłaszcza dotyczyły one zaspokojenia potrzeb sił zbrojnych - w ogóle.

BUDOWA GRODÓW - przymus związany ze świadczeniem pracy przy wznoszeniu grodów, a następnie- po podziale na "izbice" egzekwowany jako dbałość o poszczególne fragmenty wałów i fos.

PORADLNE - nieco późniejsza danina zbożowa, nakładana od narzędzia tj. od sochy lub radła.

POWOŁOWE - analogiczne świadczenie zbożowe liczone od zaprzęgu.

PODYMNE - w przypadku tego świadczenia zbożowego, jednostką od której nakładano daninę określonej wysokości- było gospodarstwo. Na tym etapie obok renty odrobkowej wprowadzono rentę naturalną o wiele większą niż to było praktykowane uprzednio.

NARZAS - była to okresowa danina w postaci bydła i trzody chlewnej.

SEP ( inaczej zsypka) - występowała jako podobna danina realizowana w postaci zboża.

KUNNY i RĄCZKA MIODU - stanowią przykład podatków okolicznościowych. Pierwszy z nich dotyczył dziewczyny- chłopki przed zamążpójściem , a drugi wdowy tegoż samego stanu wychodzącej powtórnie za mąż.

OPŁATY CELNE i MYTA DROGOWE - były to uiszczane w naturze lub w monecie opłaty związane z kontrolą przywozu i wywozu towarów oraz zezwoleniem na użytkowanie budowanych już w większej liczbie - dróg oraz mostów.

Ośrodkiem gdzie pobierano i magazynowano świadczenia był gród. W tym samym miejscu egzekwowano cła i myta oraz kierowano wszelkimi pracami budowlanymi. Gród był naturalnym centrum administracji państwowej, wojskowej, sądowej a także skarbowej. Upadek systemu grodowego w XIV w. spowodował zmiany w pojmowaniu wielu funkcjonujących wówczas danin, a niektóre jak np. stróża - zanikły zupełnie.

Z biegiem czasu miasta uzależniały się od książąt płacąc pożniej - rente feudalną i myta handlowe. Chłopi oprócz czynszu w naturze uiszczali to świadczenie także w pieniądzu . Taki był kierunek zmian.

RESKRYPTY - Od połowy XII w. wielcy właściciele ziemscy, także duchowni- zaczęli uzyskiwać od książąt przywileje, potwierdzone prawnie immunitety podatkowe ( a często i sądowe)
Oprócz wyżej wymienionych obciążeń pojawiły się także świadczenia na rzecz Kościoła wzorowane na trybutach, biskupownicach i dziesięcinach kościelnych jak również - świętopietrze tj. podatek płacony na rzecz kurii biskupiej.

Tak więc podatki istniały w Polsce zawsze, były niezbędnym elementem potrzebnym w procesie tworzenia się państwa. Problemem była tylko ich wysokość i sposób wykorzystania. Pierwszym Piastom możemy wybaczyć wiele. Zbudowali pierwsze , polskie państwo siłą i dyplomacją - od podstaw. Musiało kosztować. Znajdujemy co prawda opisy buntów ludności o podłożu fiskalnym (np. w Księdze Elbląskiej), lecz postęp jaki dokonał się w okresie panowania Mieszków i olesławów (nie pomijając też Kazimierza) był imponujący - nie tylko w wymiarze zewnętrznym i militarnym. Krzepły miasta, powstawały i kwitły wsie. Rozwijały się siły wytwórcze i ogólnie rosła zamożność wszystkich stanów. Nie tylko Mistrz Wincenty pisał z uznaniem o Polsce . Podróżnik arabski Idrisi, który odwiedził Polskę w XII w. podawał:

"Jest to kraj żyzny, pocięty licznymi rzekami, pokryty miastami i wsiami. Główne jego miasta to: Kraków, Gniezno, Nakło, Sieradz, wszystkie piękne, kwitnące, sławne, ponieważ zaludnione przez ludzi biegłych w nauce i religii, a także rzemieślników tyleż zręcznych, co doświadczonych w swym zawodzie" i dalej - "Kraków to miasto znane z wielkiej ilości domów, rynków, winnic i sadów"

Oby nasze, płacone państwu podatki skutkowały takimi zewnętrznymi relacjami i opiniami u współczesnych, a bieżących ocen wzrostu i upadku - nie trzeba było weryfikować w rytmie kadencji zmieniających się władz.